De Zaans nijverheid in vogelvlucht

De Zaanse industrie neemt een zeer belangrijke plaats in Nederland,
Is niet alleen zeer uitgebreid en divers, doch ook om de onstaans geschiedenis en groei. Tweehonderd jaar lang was de Zaanstreek de enige streek van Nederland, waar zich buiten de met poorten en wallen versterkte steden een uitgebreide handel, nijverheid en scheepsbouw
kon handhaven, dank zij het charter van vrijdom van tollen in de Nederlandse gewesten, van de Hollandse graven verkregen.
De gunstige ligging in de nabijheid van de grote steden, aanwezigheid van goede waterwegen, de ondernemingsgeest en arbeidzaamheid van de inwoners en de geringe lasten bevorderden de bloei van de Zaanse dorpen, die in de laatste helft der 17e eeuw hun hoogtepunt bereikte.
Het centrum van den Hollandschen scheepsbouw was toen te Oost- en West Zaandam gevestigd, evenals de walvisvaart, terwijl de nijverheid in meer dan 650 windmolens, meer dan waar ook ter wereld.
Hiervan is bijna alles verdwenen: de scheepsbouw zoo goed als genheel; de walvisvaart en rederij in z'n geheel sedert meer dan 100 jaar, terwijl van de
windmolens er nog een slechts 25 over zijn. Toch zijn hieruit de grootste handelszaken van deze streek voortgekomen, die aanvankelijk met een of meer windmolens werkten, en daarna geleidelijk
stoomkracht gingen toepassen; in de laatste jaren natuurlijk ook electro motorisch.

De voornaamste nijverheidstakken zijn dan ook dezelfde, welke vroeger
werden uitgeoefend met behulp van den wind, die gratis en overvloedig in deze
lage landen beschikbaar was.
En wel in de eerste plaats de HOUTZAGERIJ, vertegenwoordigd door een 20-tal stoomzagerijen en een 6-tal windmolens, het treurige overschot van het 300-tal van vroeger. De verwerkingscapaciteit der ramen is thans echter veel groter, daar een kleine 200 scheepsladingen hout via de Oostzee naar
de oude en nieuwe Zaandamse haven worden aangevoerd.
Daarnaast vinden wij, voornamelijk te Wormerveer, de belangrijke OLIESLAGERIJ, welke een twaalftal van de grootste stoom olieslagerijen van Nederland omvat en nog steeds bezig is zich te moderniseren en uit te breiden, zodat thans behalve de traditionele lijn en raapolie, tal van andere
soorten worden verwerkt en deels geraffineerd , zoals soja-, cocos en olijfolie.
In de derde plaats komt de PELLERIJ, voornamelijk van rijst, welke van oudsher aan de Zaan is geconcentreerd. Hoewel na de 1e wereldoorlog moeilijke tijden zijn doorgemaakt en de omstandigheden voor de pellerij ingrijpend zijn gewijzigd, begint deze industrie (vertegenwoordigd door een 4-tal grote rijst pellerijen) zich weer te herstellen.
In nauw verband hiermede staat het MAALBEDRIJF, beoefend door 2 machtige gerstpellerijen en 2 grote en tal van kleinere meelfabrieken, waarvan de hoge silo's er blijk van geven, dat de Zaanstreek
zich aan de moderne fabricatie en opslagmethoden heeft aangepast.
Verwant hiermede is de BAKKERIJ, in de vorm van de grootste Nederlandse beschuit en koekfabrieken tevens biscuitfabriek te Zaandam.
Voornamelijk in Koog aan de Zaan treft men de oude tarwe stijfsel fabrieken, de puddingpoeder en vermicellie fabrieken aan. Daarnaast heeft zich in de laatste tientallen jaren zeer de CACAOINDUSTRIE, ontwikkeld met als centrum Wormerveer en Zaandijk, die de traditie der oude cacaopelmolens in gemoderniseerde vorm voortzet.
Voegen wij daar nog bij de VERFMALERIJ en de PAPlERFABRICAGE te Wormer, Zaandijk en Westzaan, alsmede de aloude ZEILDOEKWEVERIJEN en de moderne LINOLEUMFABRIEKEN te Krommenie, dan is hiermee de opsomming van die bedrijven, welke historisch nauw met de Zaanstreek zijn verbonden, vrij volledig.
Overigens spreekt het vanzelf, dat een dergelijke uitgebreide handel en nijverheid aanleiding hebben gegeven tot de stichting van tal van fabrieken van emballage (kisten, blik), voorts van metaal en constructiebedrijven, van scheepswerven en tal van bedrijven en bedrijfjes, die voor een bloeiende industriestreek onmisbaar zijn.
Naast al deze vreedzame bedrijvigheid vind men aan de Zaan of liever het Noordzee kanaal ook de Artillerie Inrichtingen, omdat de Zaanstreek is gelegen binnen de vestigingsgordel van Amsterdam.

De gehele Zaanse nijverheid is gebaseerd op het goedkope vervoer te water, en vind men dan ook alle grote fabrieken aan de oevers van de Zaan gebouwd. Door uitdieping laat deze thans toe het vervoer van rijnaken van1200 tot 1600 ton draagvermogen tot Wormerveer, terwijl door een honderdtal beurtvaartdiensten de verbinding met alle Nederlandse steden wordt onderhouden zodat dan ook kan worden aangenomen, dat circa 95 van het gehele goederenvervoer in deze streek te water geschiedt.
Daar de Zaanse industrie haar producten voor een zeer belangrijk deel exporteert, heeft zij groot belang bij de handhaving van den vrijhandel, die reeds zo lang in Nederland wordt gehuldigd en wil zij dan ook door eigen kracht en niet door kunstmatige bescherming, haar positie te versterken en eeuwenlange historie waardig te blijven maken.

Zaandam, Aug. 1924. E.V.