Hijsen in Europa

De oude havenkraan van Würzburg

Veel Europese steden zijn gebouwd aan rivieren; vaak op plaatsen waar rivieren samenstroomden of waar een doorwaadbare plaats of brug was. Rivieren waren de verkeersaders van Europa; de Rijn, de Maas, de Donau, de Elbe etc. Transport spelde een belangrijke rol in deze watersteden.Vanaf de Romeinse tijd werkte men met hefwerktuigen zoals katrollen en gieken.
In de Middeleeuwen verschenen in tal van plaatsen kranen om zware stukken zoals wijnvaten of stukken natuursteen op te hijsen.
Er waren twee typen kranen: torenkranen op een stenen toren en standerd kranen die op een paal in de grond draaien, zoals de standerdmolen.
In 2002 is in Brugge een replica van de Brugse havenkraan gebouwd. Dit was een standerd kraan. In Nederland hebben o.a. in Nijmegen en Haarlem kranen aan de rivier gestaan.
De aandrijving van toren- en standerdkranen ging meestal via een of twee tredraden. Het grote eigen gewichten de grote omtrek van het rad ten opzichte van de windas, maken dat er met betrekkelijk geringe inspanning vrij grote lasten konden worden gehesen. Er waren kranen met een of met twee hijsarmen.
Veel kathedralen hadden in de top ook een tredwiel om stenen en balken naar boven te hijsen. In het klooster op de Mont St.Michel in Frankrijk en in de Minster in Beverly in Engeland zijn deze tredassen nog te zien.
De kraan in Würzburg is tussen 1767 en 1773 gebouwd in opdracht van de prins-bisschop van Würzburg. De kraan bleef tot 1846 in gebruik. De taak werd over genomen door een nieuwe ijzeren kraan. Maar de oude kraan bleef behouden. Hij heeft zelfs de tweede wereldoorlog overleeft toen 80% van Würzburg werd vernietigd door bombardementen.
In plaatsen als Trier, Andernach en Bingen zijn ook nog oude kranen te vinden.

Jur Kingma, Uden 5-08-2008

MEER OVER KRANEN

Vanaf de Renaissance verschenen geïllustreerde machineboeken. Ze waren meestal zo kostbaar dat alleen de hoge adel ze zich kon veroorloven. Zij gaven een samenvatting van de toenmalige stand van de techniek. Maar ze gaven vaak ook technische fantasieën. Er was veel aandacht voor militaire techniek zoals belegeringswerktuigen en fortificaties.

Jean Errard (1554-1610) is in Lotharingen geboren. Hij studeerde in Heidelberg, Venetië en Ferara. In Italië leerde hij het werk van de Renaissance ingenieurs kennen. In 1580 trad hij in dienst van hertog Karel III van Lotharingen. In 1584 publiceerde hij zijn machineboek. In 1590 trad hij in dienst van de Franse koning als vestingbouwer. De vestingen Sedan en Amiens werden door hem gebouwd. Later zou hij nog boeken publiceren over vestingbouw en meetkunde. Zijn machineboek bevat weinig oorlogstuig maar wel veel hijswerktuigen.
Deze doorsnede van een tredradkraan laat zien hoe de vele havenkranen in Europa werkten. Ook de kraan in Wurzburg werkte volgens dit principe.

bron:
Helmut Hiltz, "Theatrum Machinarum. Das technische Schaubuch der fr?hen Neuzeit".
Deutches Museum ( M?nchen, 2008) ISBN: 978-3-940396-03-7

Jur Kinngma, Uden 17-12-2008